Từ 'thợ cày' đến 'CEO nông nghiệp'

Cuộc lột xác ngoạn mục

Nếu nông nghiệp chỉ dừng lại ở cây lúa, con lợn, con cá hay hạt muối như ngàn đời trước thì rất khó tạo ra giá trị cao; thậm chí có thể trở thành gánh nặng của nền kinh tế. Nhưng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, với sự hỗ trợ của các công nghệ như IoT, AI, blockchain, cùng sự phát triển của công nghiệp chế biến sâu và hệ thống logistics hoàn chỉnh, nông nghiệp đang đứng trước cơ hội chuyển mình mạnh mẽ để trở thành một ngành sản xuất công nghệ cao, tạo ra giá trị gia tăng lớn và bền vững.

Trong viễn cảnh đó, chân dung người nông dân không còn bó hẹp trong khuôn mẫu xưa cũ mà được đặc trưng bởi sự giao thoa tuyệt đẹp giữa những phẩm chất truyền thống cốt lõi và tư duy toàn cầu hiện đại.

Thay đổi trước nhất ở họ chính là sự chuyển dịch từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp". Nếu trước đây người nông dân chủ yếu quan tâm đến sản lượng - làm sao để lúa trĩu hạt, lợn mau lớn - thì nay họ hướng đến giá trị tổng thể: từ chi phí, lợi nhuận, thương hiệu đến vòng đời sản phẩm.

Người nông dân hiện đại là những "kỹ sư chân đất" vì cũng có lúc cần chân trần lội ruộng, đồng thời họ là những "nhà buôn kỹ thuật số". Họ điều khiển drone phun thuốc phòng chống dịch hai trên cánh đồng hàng chục hecta. Họ cài đặt hệ thống cảm biến IoT để tự động tưới nhỏ giọt theo độ ẩm của đất. Họ theo dõi thị trường nông sản Chicago hay giá cà phê Luân Đôn qua màn hình smartphone. Hơn thế nữa, họ trực tiếp đưa sản phẩm OCOP của mình lên các sàn thương mại điện tử, tự tin livestream bán hàng, xóa bỏ các khâu trung gian để đưa nông sản từ khu vườn hay cánh đồng của mình đến thẳng bàn ăn của người tiêu dùng.

Nông dân xã Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu livestream bán khoai sâm. Nguồn: VnExpress

Dù "lột xác" ngoạn mục chưa từng có, người nông dân vẫn giữ được những phẩm chất truyền thống như đức tính cần cù, chịu thương chịu khó, gắn bó máu thịt với quê hương. Tuy nhiên, họ được bổ sung thêm những năng lực mới: sự nhạy bén, bản lĩnh thương trường, ý thức tuân thủ tiêu chuẩn (an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc), và tinh thần hợp tác thông qua các mô hình như hợp tác xã kiểu mới và sẵn sàng tham gia vào các chuỗi giá trị nội địa và toàn cầu.

Chính sự kết hợp này đã làm thay đổi vị thế của người nông dân. Họ không còn là đối tượng cần được "bảo trợ" hay "cứu trợ" một cách bị động và đáng thương. Họ trở nên những cổ đông trên chính mảnh đất của mình, là những doanh nhân nông nghiệp thực thụ, là lực lượng làm chủ quá trình chuyển đổi số và TFP Xanh (hay năng suất nhân tố tổng hợp xanh, thể hiện hiệu quả kinh tế không tách rời hiệu quả môi trường) ở nông thôn.

Sự thay đổi về vị thế cũng kéo theo sự thay đổi về khát vọng. Nhiều thập kỷ trước, họ chấp nhận "đói ngày giỗ cha no ba ngày Tết", chỉ mơ "đủ ăn", "cơm ba bát áo ba manh", hay táo bạo hơn nữa là "thoát nghèo". Tầng lớp nông dân hôm nay không muốn phải ly hương, bỏ lại ruộng đồng để chen chúc trong những xóm trọ chật hẹp ở các siêu đô thị hay khu công nghiệp. Họ khát khao biến mảnh vườn, thửa ruộng của mình thành những doanh nghiệp khởi nghiệp, thành các trang trại sinh thái có doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm. Người nông dân hiện đại muốn nông sản Việt Nam phải được định giá đúng với chất lượng của nó trên kệ siêu thị tại Mỹ, Nhật Bản, EU, thay vì chỉ xuất khẩu thô với giá rẻ mạt và đội lốt thương hiệu nước ngoài. Họ mơ làng quê không phải là nơi "người già ở lại", mà là những vùng đất trù phú, xanh, sạch, đẹp, có hạ tầng số, y tế, giáo dục không thua kém thành thị, nơi con cháu họ có thể tự hào tiếp nối nghề nông.

Nông dân ngày nay không chỉ muốn "thoát nghèo" mà khát khao "làm giàu chính đáng", xây dựng "nông thôn đáng sống" để không phải ly hương và đưa nông sản Việt lên kệ siêu thị toàn cầu đúng với giá trị thực.

Những nghịch lý cần được tháo gỡ

Dù mang trong mình khát vọng lớn lao, con đường vươn lên của giai cấp nông dân hiện nay vẫn còn không ít rào cản và nghịch lý cần được tháo gỡ.

Dai dẳng nhất là nghịch lý "được mùa mất giá" và điệp khúc "giải cứu", phản ánh vị thế bấp bênh của nông dân trong chuỗi giá trị và sự bất tương xứng thông tin giữa cung và cầu.

Bên cạnh đó, trong khi nông nghiệp 4.0 đòi hỏi quy mô lớn để cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ, tình trạng ruộng đất manh mún, nhỏ lẻ vẫn phổ biến. Việc tích tụ, tập trung đất đai nông nghiệp gặp nhiều khó khăn do những rào cản về tâm lý giữ đất, cũng như những điểm nghẽn trong pháp luật đất đai khiến việc hình thành các "cánh đồng mẫu lớn" tiến triển chậm chạp.

Drone phun thuốc trên cánh đồng huyện Tam Nông, tỉnh Đồng Tháp. Ảnh:Nghĩa Lâm/VnExpress

Vốn và tín dụng là một rào cản khác. Mặc dù đã có nhiều chính sách, nhưng việc tiếp cận nguồn vốn lớn, dài hạn để đầu tư, chẳng hạn như cho nhà kính, hệ thống bảo quản lạnh, dây chuyền chế biến sâu vẫn là một thách thức lớn đối với những hộ nông dân và hợp tác xã thiếu tài sản thế chấp đủ lớn.

Đặc biệt đáng lo ngại, lực lượng lao động trẻ, khỏe mạnh và có học vấn thường có xu hướng di cư ra thành phố làm công nghiệp hoặc dịch vụ. Nông thôn đang đối mặt với tình trạng "lão hóa" lực lượng lao động nông nghiệp. Ai sẽ là người vận hành máy bay không người lái, ai sẽ chuyển đổi số nếu thanh niên đều rời bỏ ruộng đồng?

Cuối cùng, không thể không nhắc đến biến đổi khí hậu với những hiện tượng cực đoan, dị thường như hạn mặn, sụt lún, bão lũ. Thiên nhiên đang thử thách sức chịu đựng và năng lực thích ứng của người nông dân từng ngày.

Để hóa giải những nghịch lý trên, các Nghị quyết của Đảng - nhất là Nghị quyết số 19-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Nghị quyết số 18-NQ/TW về nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và sử dụng đất, cùng được ban hành vào năm 2022 - đã vạch ra những đường hướng mang tính đột phá. Điểm cốt lõi là sự dịch chuyển từ phương thức quản lý bằng "mệnh lệnh hành chính" sang "thể chế kiến tạo", nơi Nhà nước giữ vai trò thiết lập môi trường thuận lợi cho các chủ thể phát triển.

Trên tinh thần đó, khung pháp lý đang từng bước được hoàn thiện. Tiêu biểu là Luật Đất đai 2024 với những sửa đổi toàn diện, thay thế Luật Đất đai 2013, hướng tới tháo gỡ các nút thắt trong chuyển nhượng, cho thuê quyền sử dụng đất, tạo hành lang pháp lý an toàn để nông dân và doanh nghiệp yên tâm rót vốn đầu tư dài hạn vào nông nghiệp quy mô lớn, công nghệ cao, thúc đẩy hình thành nền công nghiệp nông nghiệp (agro-industry) hiện đại.

Không chỉ dừng lại ở cải cách thể chế, vai trò kiến tạo của Nhà nước còn được thể hiện thông qua việc đầu tư đồng bộ vào hạ tầng, bao gồm hệ thống thủy lợi truyền thống, hạ tầng logistics nông nghiệp, hạ tầng giao thông kết nối vùng, và đặc biệt là hạ tầng số với mạng băng thông rộng phủ sóng đến từng thôn bản để phục vụ chuyển đổi số.

Tuy nhiên, để thể chế kiến tạo thực sự phát huy hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện các công cụ hỗ trợ thị trường. Trước hết, cần phát triển các gói tín dụng chuyên biệt cho nông nghiệp, trong đó việc đánh giá khả năng vay vốn không chỉ dựa trên tài sản thế chấp như sổ đỏ mà còn dựa trên dòng tiền và hiệu quả của dự án. Đồng thời, hệ thống bảo hiểm nông nghiệp cũng cần được thiết kế lại một cách thực tế hơn, trở thành "tấm lá chắn" để nông dân không bị tái nghèo sau một cơn bão hay một đợt dịch bệnh.

Ngoài ra, đầu tư cho tri thức cũng cần được xem là một trụ cột của thể chế kiến tạo. Các chương trình khuyến nông không nên tự giới hạn trong chuyển giao kỹ thuật sản xuất, mà cần mở rộng sang đào tạo kỹ năng quản trị, xây dựng thương hiệu, ứng dụng công nghệ số và tư duy thị trường. Đây chính là yếu tố quyết định giúp người nông dân chuyển từ "người sản xuất" sang "chủ thể kinh tế", đồng thời là khoản đầu tư có thể mang lại giá trị bền vững nhất trong dài hạn của Nhà nước.

Thể chế kiến tạo sẽ mở đường cho người nông dân và các doanh nghiệp của họ gây dựng một nền công nghiệp nông nghiệp công nghệ cao mà chúng ta đã thấy tận mắt ở chỗ này chỗ kia trên thế giới, hay ít ra qua màn hình TV trong mỗi gia đình.

Trên nền tảng mới đó, vị thế của người nông dân không còn chỉ là giữ "nồi cơm" cho đất nước. Họ chính là lực lượng tiên phong trong cuộc cách mạng xanh và chuyển đổi số; và sự vươn lên của họ chính là một thước đo chân thực cho sự phồn vinh, bền vững và nhân văn của Tổ quốc ta trong kỷ nguyên mới.

Trần Đức Viên

https://tiasang.com.vn/