Nông thôn mới phải giữ được hồn quê

GS.TS.NGND. Trần Đức Viên cho rằng xây dựng nông thôn mới cần gắn sinh kế bền vững với bảo vệ môi trường, gìn giữ bản sắc và phát huy vai trò người dân.

Đường làng rộng hơn, trường học khang trang hơn, nhưng nếu ao hồ bị san lấp, cảnh quan biến dạng, tình làng nghĩa xóm phai nhạt, sự đổi thay ấy chưa đủ để tạo nên một vùng quê đáng sống. Theo GS. TS. NGND. Trần Đức Viên, nguyên Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, xây dựng nông thôn mới cần được nhìn nhận như một hành trình cải thiện chất lượng sống, trong đó người dân là chủ thể.

Đường làng rộng rãi, rợp bóng cây tại xã Bắc Tiên Hưng, tỉnh Hưng Yên. Ảnh: Mai Đan.

GS. Trần Đức Viên ghi nhận những thay đổi khá sâu sắc và toàn diện về diện mạo nông thôn sau 15 năm thực hiện chương trình. Theo số liệu ông dẫn, đến tháng 6/2025, cả nước có 6.084/7.669 xã đạt chuẩn nông thôn mới, chiếm 79,3%; thu nhập bình quân đạt xấp xỉ 58 triệu đồng/người/năm vào năm 2025.

Đằng sau diện mạo mới là sự tham gia của cộng đồng. Người dân đóng góp nguồn lực, hiến đất làm đường, trực tiếp xây dựng và giám sát công trình. Khi chương trình đáp ứng lợi ích của người dân và con cháu họ, nguồn lực được khơi dậy cả về vật chất lẫn tinh thần tự chủ.

Tuy nhiên, ông lưu ý cách làm chạy theo số kilômét đường bê tông, diện tích nhà văn hóa, trong khi chưa quan tâm đúng mức đến quy hoạch cảnh quan và sinh thái. Ở một số nơi, ao hồ bị san lấp, kiến trúc truyền thống bị thay thế, công trình văn hóa xây dựng theo mẫu nhưng ít được sử dụng.

Nông thôn là không gian gắn với đất đai, sông ngòi, hệ sinh thái và các mối quan hệ cộng đồng. Vì vậy, hiện đại hóa hạ tầng phải đi cùng gìn giữ không gian sống, nếp văn hóa và tình làng nghĩa xóm. Đời sống tốt hơn cần được thể hiện qua việc làm ổn định, xã hội yên bình với các tiêu chí về nước sạch, môi trường an toàn, dịch vụ giáo dục và y tế phù hợp.

Kinh nghiệm quốc tế được GS. Trần Đức Viên phân tích cũng cho thấy yêu cầu kết hợp phát triển kinh tế với bảo tồn bản sắc. Phong trào Saemaul Undong của Hàn Quốc khơi dậy tinh thần cần kiệm, tự lực, hợp tác, qua đó phát huy sự chủ động của cộng đồng.

Tuy vậy, theo ông, Hàn Quốc từng gặp hạn chế khi thay thế nhà truyền thống bằng kiểu nhà phố thị, làm suy giảm nét riêng vùng miền. Việc khôi phục làng cổ Hanok kết hợp tiện ích số sau này gợi mở cách đưa công nghệ vào đời sống mà vẫn bảo tồn kiến trúc bản địa.

Ở Nhật Bản, triết lý Satoyama chú trọng sống hài hòa với thiên nhiên, còn quá trình kiến tạo không gian sống coi trọng sự tham gia của cộng đồng. Đài Loan (Trung Quốc) được ông nhắc đến với cách tập huấn về thẩm mỹ, xây dựng quy ước cảnh quan trước khi cấp vốn tái thiết nông thôn.

Nhà ở khang trang tại xã Bắc Tiên Hưng, tỉnh Hưng Yên, cho thấy sự đổi thay trong diện mạo nông thôn. Ảnh: Mai Đan.

Với Thái Lan, bên cạnh hiệu quả quảng bá sản phẩm của chương trình OTOP, GS. Trần Đức Viên lưu ý nguy cơ nông dân vẫn khó khăn nếu mắc kẹt trong giá bán thấp và lệ thuộc trung gian. Bài học là phát triển sản phẩm phải giúp người sản xuất hưởng lợi xứng đáng.

Từ thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế,  GS. Trần Đức Viên đề xuất năm nhóm giải pháp cho giai đoạn 2026-2030 và những năm tiếp theo, hướng tới nông thôn giàu bản sắc, có sinh kế bền vững và môi trường an lành.

Về thể chế quản trị và chính sách đất đai. Ông đề xuất việc hoàn thiện và tổ chức thực hiện bộ tiêu chí cần tính đến đặc điểm vùng sinh thái, không gian làng quê và điều kiện từng địa phương, trên cơ sở khung quy định chung. Theo cơ chế đã được Chính phủ ban hành, địa phương được tăng quyền chủ động trong xác định nhiệm vụ, dự án ưu tiên và phân bổ nguồn lực theo thẩm quyền. Điều này tạo điều kiện để lựa chọn những nội dung phát triển phù hợp với đặc điểm từng vùng nông thôn.

Phát triển kinh tế nông nghiệp đa giá trị là một hướng đi quan trọng khác, kết hợp sản xuất với văn hóa, sinh thái, du lịch. Sản phẩm OCOP cần gắn với câu chuyện văn hóa, tri thức bản địa và việc bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Đào tạo kỹ năng số giúp nông dân sử dụng điện thoại thông minh, ứng dụng cảm biến, bán nông sản trực tiếp, từng bước hình thành làng thương mại điện tử OCOP.

 

Xây dựng nông thôn mới cần gắn cải thiện hạ tầng với gìn giữ cảnh quan, bản sắc làng quê. Ảnh: Mai Đan.

Đối với cảnh quan và môi trường, ông đề xuất thí điểm “Hương ước kiến trúc” ở thôn, bản, để cộng đồng bàn bạc, thống nhất việc gìn giữ cảnh quan và nét kiến trúc địa phương, bảo đảm phù hợp với quy hoạch, quy chế quản lý kiến trúc và pháp luật liên quan.

GS. Trần Đức Viên cũng đề xuất nghiên cứu thí điểm “Quỹ Di sản và Phát triển xanh nông thôn mới” để bổ sung nguồn lực bảo vệ di sản, cảnh quan và sinh thái. Mô hình tổ chức, nguồn vốn và cơ chế tài trợ cần được làm rõ, bảo đảm phù hợp với quy định pháp luật; đóng góp của người dân phải trên cơ sở tự nguyện, công khai và minh bạch.

Một giải pháp khác là đào tạo nông dân chuyên nghiệp, biết ứng dụng công nghệ, sản xuất xanh, phát thải thấp và xây dựng nếp sống văn minh. Định hướng này cần đi cùng hoàn thiện thể chế, hạ tầng, phát triển con người, đa dạng hóa sản phẩm và thị trường. Các hội quán nông dân, mô hình dòng họ tự quản có thể giúp củng cố liên kết cộng đồng.

Cơ chế thực hiện Chương trình giai đoạn 2026-2035 cũng xác định cấp xã trực tiếp tổ chức các nhiệm vụ được phân cấp, công khai nguồn lực, đối tượng thụ hưởng và kết quả thực hiện, phát huy sự tham gia, giám sát của cộng đồng. Đây là cơ sở để người dân có tiếng nói trong những công việc gắn với đời sống của chính mình.

Xuyên suốt các giải pháp, GS. Trần Đức Viên đặt người nông dân ở vị trí trung tâm. Thành công của nông thôn mới cần được thể hiện khi người dân có cuộc sống tốt hơn, tự hào về quê hương và tiếp tục gìn giữ những giá trị làm nên bản sắc làng quê.

Lan Chi - https://nongnghiepmoitruong.vn/